काठमाडौँ, १ डिसेम्बर २०२५ । “डाक्टर साब, मैले जिन्दगीमा एक थोपा रक्सी खाएको छैन, तैपनि मेरो कलेजो कसरी बिग्रियो?” आजकल ग्यास्ट्रोइन्टेरोलोजिस्ट (पेट तथा कलेजो रोग विशेषज्ञ) को क्लिनिकमा पुग्ने धेरै बिरामीको साझा प्रश्न यही हुन्छ। रक्सी नपिउने मानिसहरूमा पनि कलेजोमा बोसो जम्ने समस्या, जसलाई मेडिकल भाषामा ‘नन्-अल्कोहोलिक फ्याटी लिभर डिजिज’ (NAFLD) भनिन्छ, अहिले डढेलोझैँ फैलिरहेको छ।

हाम्रो कलेजो शरीरको ‘केमिकल फ्याक्ट्री’ हो। यसले ५०० भन्दा बढी काम गर्छ। तर, आधुनिक जीवनशैलीले यो महत्त्वपूर्ण अंगलाई दिनप्रतिदिन कमजोर बनाउँदै लगेको छ।

रक्सी होइन, चिनी र कार्बोहाइड्रेट हो मुख्य दोषी हामीले खाने भात, रोटी, आलु र गुलियो खानेकुरा (Carbohydrates) पचेपछि ग्लुकोज बन्छ। शरीरलाई चाहिनेजति ग्लुकोज शक्तिमा परिणत हुन्छ, तर हामीले शारीरिक श्रम नगरी धेरै खायौं भने त्यो बाँकी रहेको ग्लुकोज बोसो (Fat) मा परिणत भएर कलेजोमा गएर बस्छ। विशेष गरी फ्रक्टोज (Fructose) पाइने कोल्ड ड्रिंक्स, जुस र प्याकेटका खानेकुरा कलेजोका लागि रक्सी जत्तिकै हानिकारक हुन्छन्। कलेजोमा ५ प्रतिशतभन्दा बढी बोसो जम्मा हुनुलाई ‘फ्याटी लिभर’ भनिन्छ। सुरुमा यसले कुनै लक्षण देखाउँदैन, तर विस्तारै कलेजो सुन्निने (NASH) र अन्त्यमा कलेजो सारो हुने (Cirrhosis) अवस्थामा पुग्छ, जुन क्यान्सरको जोखिम हो।

को-को जोखिममा छन्?

• पेट लागेका व्यक्तिहरू: जसको शरीर मोटो नभए पनि पेट (Belly Fat) निस्किएको छ, उनीहरूको कलेजोमा बोसो हुने सम्भावना ९०% हुन्छ।
• मधुमेह र उच्च रक्तचापका बिरामी: सुगर र प्रेसरको औषधि खाइरहेकाहरूले ६-६ महिनामा कलेजोको जाँच (LFT र Ultrasound) गराउनुपर्छ।
• जंक फुड प्रेमी: चाउचाउ, बिस्कुट र पिज्जाजस्ता मैदाजन्य खानेकुरामा हुने ‘ट्रान्स फ्याट’ कलेजोमा टाँसिएर बस्छ, जसलाई हटाउन निकै गाह्रो हुन्छ।

फ्याटी लिभरको उपचार: औषधि होइन, अनुशासन खुसीको कुरा के हो भने, कलेजो मानव शरीरको एउटा यस्तो अंग हो जसले आफूलाई आफैं मर्मत (Regenerate) गर्न सक्छ। फ्याटी लिभरको लागि अहिलेसम्म कुनै खास औषधि (Specific Medicine) छैन। यसको एक मात्र उपचार भनेको तौल घटाउनु हो। यदि तपाईंले आफ्नो शरीरको तौल १० प्रतिशतले घटाउनुभयो भने कलेजोको बोसो आफैं हराएर जान्छ। यसका लागि ‘इन्टरमिटेन्ट फास्टिङ’ (Intermittent Fasting) वा बेलुकाको खाना ७ बजेभित्र खाइसक्ने बानी एकदमै प्रभावकारी मानिएको छ। खानामा कार्बोहाइड्रेट (भात/रोटी) घटाएर प्रोटिन (दाल, अण्डा) र फाइबर (सागसब्जी) बढाउनुपर्छ।

हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट पसिना आउने गरी व्यायाम गर्ने र चिनी पूर्ण रूपमा त्याग्ने हो भने ३ देखि ६ महिनाभित्र फ्याटी लिभर रिभर्स (Reverse) गर्न सकिन्छ। कलेजोलाई माया गरौं, किनकि यो स्वस्थ रहे मात्र हामी स्वस्थ रहन्छौं।