काठमाडौँ], १ डिसेम्बर २०२५ । पछिल्लो समय नेपालका अस्पतालहरूमा यस्ता बिरामीहरूको भीड लाग्ने गरेको छ, जो भन्छन्– “डाक्टर साब, म खाना त थोरै खान्छु तर पनि मोटाइरहेको छु। कपाल छोयो कि झर्छ, र दिनभरि काम गर्नै नसक्ने गरी थकाइ लाग्छ।” धेरैले यसलाई सामान्य कमजोरी वा भिटामिनको कमी ठान्छन्। तर, रगत जाँच गर्दा रिपोर्टमा देखिन्छ– ‘थाइराइड डिस्अर्डर’ (Thyroid Disorder)।

विशेष गरी महिलाहरूमा यो समस्या महामारीजस्तै फैलिरहेको छ। नेपालमा हरेक १० मध्ये ४ जना महिलामा कुनै न कुनै किसिमको थाइराइड समस्या देखिन थालेको विभिन्न स्वास्थ्य शिविरहरूको तथ्यांकले देखाउँछ। आखिर घाँटीमा हुने एउटा सानो पुतली आकारको ग्रन्थिले हाम्रो सम्पूर्ण शरीरलाई कसरी नियन्त्रण गर्छ? आउनुहोस्, गहिराइमा बुझौँ।

शरीरको ‘इन्जिन’ हो थाइराइड हाम्रो घाँटीको अगाडिपट्टि हुने थाइराइड ग्रन्थिले ‘थाइरोक्सिन’ (T4) र ‘ट्राइआयोडोथाइरोनिन’ (T3) नामका हर्मोनहरू उत्पादन गर्छ। यसले हाम्रो शरीरको मेटाबोलिजम (Metabolism) लाई नियन्त्रण गर्छ। सरल भाषामा भन्दा, हामीले खाएको खानालाई शक्तिमा बदल्ने काम यसैले गर्छ। जब यो ग्रन्थिले कम हर्मोन बनाउँछ (Hypothyroidism), हाम्रो शरीरको इन्जिन सुस्त हुन्छ, र जब बढी बनाउँछ (Hyperthyroidism), इन्जिन आवश्यकताभन्दा छिटो चल्न थाल्छ। नेपालमा धेरैजसो मानिसमा हर्मोन कम हुने ‘हाइपोथाइराइडिजम’ को समस्या बढी देखिएको छ।

बेवास्ता गर्न नहुने मुख्य लक्षणहरू सुरुवातमा थाइराइडको लक्षण ठम्याउन गाह्रो हुन्छ। तर, यदि तपाईंलाई लामो समयदेखि तलका समस्याहरू भइरहेका छन् भने सचेत हुनुपर्छ:

• अस्वाभाविक तौल वृद्धि: खाना कम खाँदा पनि तौल बढ्नु र जति व्यायाम गर्दा पनि नघट्नु।
• अत्यधिक थकाइ: ८-९ घण्टा सुत्दा पनि बिहान उठ्दा ज्यान भारी हुने र आलस्य लाग्ने।
• कपाल र छालाको समस्या: छाला सुख्खा हुने, फुस्रो देखिने र कपाल मुठाका मुठा झर्ने।
• महिनावारीमा गडबडी: महिलाहरूमा समयमा महिनावारी नहुने वा धेरै रगत बग्ने।
• मुड स्विङ र डिप्रेसन: सानो कुरामा झर्को लाग्ने, रुन मन लाग्ने र स्मरण शक्ति कमजोर हुने।

खानपानमा लुकेको भ्रम र यथार्थ थाइराइड भएका बिरामीहरूमा “काउली र बन्दा खानै हुँदैन” भन्ने ठूलो भ्रम छ। पोषणविद्हरूका अनुसार, काउली, बन्दा र ब्रोकाउलीमा ‘गोइट्रोजेन’ (Goitrogen) हुन्छ जसले थाइराइडलाई असर गर्न सक्छ, तर यसलाई पकाएर खाँदा त्यो तत्व नष्ट हुन्छ। त्यसैले काँचो नखाई पकाएर मात्रा मिलाएर खान सकिन्छ। बरु, थाइराइडका बिरामीले ‘सोयाबिन’ र यसबाट बनेका परिकार (टोफु, सोयामिल्क) पूर्ण रूपमा बार्नुपर्छ। यस्तै, प्याकेटका खानेकुरा, मैदा र चिनीले सुन्निएको शरीरलाई थप बिगार्ने काम गर्छ। आयोडिनयुक्त नुनको प्रयोग सन्तुलित रूपमा गर्नुपर्छ।

जीवनशैली सुधार नै मुख्य उपचार थाइराइडको औषधि (Thyroxine) खाइरहेका बिरामीहरूले “मैले औषधि खाएको छु, अब जे गरे पनि हुन्छ” भन्ने सोच्नु गलत हो। औषधिले हर्मोनको सन्तुलन मात्र मिलाउँछ, तर लक्षणहरू कम गर्न जीवनशैली नै सुधार्नुपर्छ। बिहान उठ्नेबित्तिकै खाली पेटमा औषधि खानु अनिवार्य छ। औषधि खाएको ३० मिनेटदेखि १ घण्टासम्म चिया, कफी वा केही पनि खानु हुँदैन। साथै, नियमित रूपमा ‘सूर्य नमस्कार’ वा घाँटीको व्यायाम (Neck Exercises) गर्दा थाइराइड ग्रन्थिमा रक्तसञ्चार बढेर फाइदा पुग्छ। समयमै पहिचान र उपचार भएमा थाइराइडसँगै पनि स्वस्थ जीवन बाँच्न सकिन्छ, मात्र आवश्यक छ– नियमित जाँच र अनुशासित जीवनशैली।